Paweł Vasarhelyi

* Szepesolaszi, 25 marca 1795 – † Buda, 8 kwietnia 1846 / inżynier hydrotechnik, członek Węgierskiej Akademii Nauk (1838) ; ; Ukończył naukę w szkole średniej w Miszkolcu i Preszowie. Dyplom uzyskał w 1816 roku w Instytucie Inżynierii Uniwersytetu w Peszcie, gdzie studiował geodezję u György'ego Schmidta (1765–1838), fizykę i podstawy regulacji wody u Ádáma Tomcsányiego (Kálmánfalvy) i innych. W 1819 roku rozpoczął pracę u boku Mátyása Huszára (Kisheresztény) w pomiarach Körös. Od 1823 roku był również współpracownikiem Huszára w pomiarach Dunaju, a od 1829 roku był kierownikiem robót. Pod jego kierownictwem wykonano pomiary odcinka Dunaju między Péterváradem a Oršovą oraz mapę najtrudniejszego odcinka Dunaju (1832–1834). Od 1833 roku, pod kierownictwem Istvána Széchenyiego, jako Królewskiego Komisarza ds. Regulacji Dunaju, przygotował plan regulacji Bramy Żelaznej na Dunaju, a następnie rozpoczął budowę drogi poddunajskiej (1834–1835), nazwanej później imieniem Széchenyiego, oraz regulację Bramy Żelaznej (1834–1837), której nie udało mu się ukończyć z powodu wycofania wsparcia rządowego. (Regulacja Żelaznej Bramy na Dunaju, oparta na jego pomiarach i zmodernizowanych planach, została wdrożona przez rząd węgierski dopiero długo po zawarciu kompromisu, w latach 1889–1896). W międzyczasie, w latach 1833–1834, odbył długą podróż studyjną do Europy Zachodniej (Anglii i Irlandii) z Széchenyim, aby zdobyć niezbędny sprzęt do regulacji. W 1837 roku został przydzielony do siedziby Dyrekcji Wody i Architektury w Budapeszcie jako pierwszy inżynier nawigacyjny, a od 1841 roku uczestniczył w kontroli i zarządzaniu wodociągami w różnych częściach kraju jako centralny inspektor nawigacyjny. Podczas powodzi w Peszcie w 1838 roku, wraz ze swoimi współpracownikami, przeprowadził pomiary stanu zapór lodowych. Opierając się na swojej dogłębnej wiedzy o warunkach wodnych na budapeszteńskim odcinku Dunaju, opublikował w 1838 roku swoje studium na temat stojącego mostu w Budapeszcie w Ateneum, w którym, wbrew opiniom laików, którzy obawiali się kolejnej powodzi lodowcowej w Peszcie, przedstawił naukowe argumenty przemawiające za budową Mostu Łańcuchowego. W 1843 roku przygotował jedno ze swoich najważniejszych dzieł, określenie wysokości Dunaju i jego dopływów w stosunku do poziomu Morza Adriatyckiego (Mapa studium przypadku Węgier... az Adriatenger ; apósitás a térképe). Za pomocą tej mapy po raz pierwszy wdrożył jednolity krajowy poziom bazowy w stosunku do poziomu Adriatyku. ; Za pomocą krajowego poziomu bazowego po raz pierwszy udało się określić rzeczywiste warunki wysokościowe kraju. Później, w praktyce technicznej, wysokości uzyskane w niwelacji hydrograficznej i odniesione do poziomu Morza Adriatyckiego nazywano wysokościami Vásárhelyiego. Jego głównym dziełem jest plan regulacji Cisy, który opracował w oparciu o dane z pomiarów prowadzonych w latach 1833–1845 pod kierownictwem Sámuela Lányiego i wykorzystując szczegółowe plany regulacji opracowane w tym okresie. Przedstawił on swoją wstępną propozycję regulacji górnego biegu Cisy 8 czerwca 1845 r., a po zaakceptowaniu podstawowych zasad regulacji, 25 marca 1846 r. przedłożył również plan ogólnej regulacji rzeki Cisy… Zgodnie z tą zasadą regulację rzeki i łagodzenie powodzi należy traktować jako jedno zadanie, a aby przyspieszyć ustępowanie powodzi, należy skrócić jej długość poprzez przekopy. Kosztowny plan wywołał burzliwe dyskusje na posiedzeniu zarządu Towarzystwa Doliny Cisy, podczas którego – broniąc swojego planu – doznał zawału serca i zmarł. Rozbieżne opinie zagranicznego eksperta Pietra Paleocapy (1789–1867), zaproszonego po jego śmierci, miały szkodliwy wpływ na planowy charakter rozpoczętych prac. Ich rewizja wymusiła stopniowy powrót do planu Vásárhelyiego, a regulacja Cisy została ostatecznie przeprowadzona całkowicie w oparciu o pomysły Pála Vásárhelyiego. ; Zdawał sobie już sprawę, że jedno z najrozleglejszych i najbogatszych na świecie źródeł wód mineralnych i energii hydrotermalnej leży niewykorzystane pod Wielką Niziną. Nalegał na eksplorację wód powierzchniowych i podziemnych Wielkiej Niziny. Zachowało się kilka jego prac, niektóre w rękopisie, a niektóre opublikowane drukiem (instrukcje triangulacji i niwelacji, plany regulacji rzek, pomiary hydrauliczne itp.). Najważniejsze z nich to wzór matematyczny podający średnią prędkość rzek w określonym przekroju poprzecznym oraz jego praca naukowa na temat regulacji Berettyó. Węgierska Akademia Nauk wybrała go na członka korespondenta w 1835 r., a na członka zwyczajnego w 1838 r. ; ; Jego główne prace: ; Introductio in praxim triangulationis, 1827, ; Na temat stałego mostu Budapeszt-Pest, 1838, ; Kilka ostrzeżeń na temat sprawy Żelaznej Bramy, 1838, ; O stopniu prędkości w rzekach, w świetle przekroju zmierzonego na Dunaju i prędkości w nim stwierdzonych (Rocznik Węgierskiego Towarzystwa Naukowego), 1845.