Kościół rzymskokatolicki św. Michała

Parafia Gyarmat została prawdopodobnie założona na przełomie XIII i XIV wieku. Nic nie dowodzi jej starożytności lepiej niż fakt, że papieski rejestr dziesięciny wydany w latach 1332/37 wspomina już o parafii Gyarmat. Jest ona tutaj wymieniona jako kościół w okręgu parafialnym pod prepozytem Zöldmez, nazwanym na cześć męczennika św. Jerzego, i jest wymieniona jako „Armat, Armati”. Rejestr podsumowujący papieską dziesięcinę parafii komitatu Esztergom w latach 1332/33 określił kwotę dziesięciny płaconej Gyarmat na sześć garów. Pierwszy znany z imienia proboszcz wśród czynnych tu księży pochodzi z tej epoki. W latach 1322-1337 w Gyarmat pełnił posługę proboszcz o imieniu Pál, „Paulus de Armati”. Rejestr wizytacji kościelnych, który przetrwał od czasów okupacji tureckiej, ujawnia smutny stan rzeczy w 1560 roku. Większość parafii była pusta lub opuszczona i została zniszczona. W 1560 roku taką pustą, ale wciąż istniejącą parafię znaleziono w Gyarmat ze wzmianką, że „jej stary kościół, poświęcony św. Michałowi i należący do patronatu kapituły ostrzyhomskiej, nadal stoi”. Przez półtora wieku okupacji tureckiej większość wsi nie miała nawet księdza. Pod koniec XVII wieku tylko pięć wsi w powiecie miało proboszcza, w tym Kőhidgyarmat (1682). ; Lipót Kollonics, arcybiskup Ostrzyhomia, nakazał pierwszą wizytację kościelną po czasach tureckich w 1701 roku. Ten spis jest bezcenny. Odpowiedź na pierwsze dwa pytania jest szczególnie interesująca, mianowicie 1. w jakim stanie jest kościół, 2. kto lub kto, katolicy czy heretycy, go zbudował i kiedy, co wskazuje na starożytność i stan kościoła, a także jego sytuację finansową. O Kőhidgyarmacie możemy dowiedzieć się następujących rzeczy: „Nikt nie pamięta, kiedy i przez kogo kościół został zbudowany. Jego patronem jest męczennik św. Maurycy. Podczas wojny całkowicie się zawalił, nie ma dachu, stoją tylko jego ściany. Nie ma żadnej własności. Święto jego konsekracji odbywa się co roku w niedzielę po ósmym dniu św. Maurycego. Znajduje się tam pozłacany srebrny kielich z pateną. Podczas wojen cały majątek kościoła został zniszczony, a miejsce zostało wyludnione.”; Wizytacja archidiakona z 1732 roku stwierdza: „Kőhid-Gyarmat jest starym kościołem macierzystym, należącym do ostrzyhomskiej domeny kapituły. Sufit jego kościoła, wzniesiony ku czci św. Móricza, jest obecnie przekształcany na stiukowy. Na jego święto (22 września) poproszą o przebaczenie tak szybko, jak to możliwe. Jego zakrystia jest sklepiona (dawniej miała belkowy, drewniany sufit). Ma trzy ołtarze, ambonę, chór i ławki. Ma również drewnianą wieżę z dzwonem”. Pomimo faktu, że poprzedni, starożytny kościół św. Michała przeszedł kilka przebudów, nie był już w stanie sprostać nowym potrzebom wynikającym z gwałtownego wzrostu liczby ludności. Dlatego zamiast starego kościoła, który bardzo ucierpiał, kapituła ostrzyhomska zbudowała w latach 1742-46 zupełnie nowy kościół, wykorzystując stare ruiny. Ponieważ zapisy sugerują, że nowy kościół został zbudowany na starym, w 2017 roku teren ten poddano georadarowym badaniom geodezyjnym. Badania wykazały istnienie romańskiego kościoła, który znajduje się na planie obecnego kościoła. Odkryto dwa poziomy gruntu w całej nawie, głębszy (80–100 cm) wskazywał na poziom gruntu średniowiecznego kościoła. Pierwotna nawa była prostokątną konstrukcją o długości 12 m i szerokości 8 m, odsuniętą od niej półkolistą absydą o wymiarach 5,5 x 5,5 m, która została wzmocniona przyporami ze względów statycznych. Ściana fundamentowa ma szerokość ok. 120 cm. W obecnym prezbiterium i zakrystii można zaobserwować znaczne anomalie, które sugerują fundamenty o nieznanym pochodzeniu (wygląda na to, że dłuższy fragment muru o łamanej linii – muru ochronnego – został dołączony do absydy). Wyniki badań georadarowych wskazują na zakończenie wykopalisk archeologicznych i architektoniczno-historycznych.