István Jedlik Ányos

* Szímő, 11 stycznia 1800 – † Győr, 13 grudnia 1895 / fizyk, wynalazca, mnich benedyktyński, profesor uniwersytecki, członek Węgierskiej Akademii Nauk (1858) ; ; Pierwotnie István Jedlik, jego imię monastyczne brzmiało Ányos. Rozpoczął naukę w szkole średniej w Nagyszombat, a następnie kontynuował ją w Bratysławie i ukończył w Győr. Został wyświęcony na księdza w Pannonhalma w 1817 roku. Ukończył studia humanistyczne w zakonnym Liceum w Győr w latach 1818–1820, a następnie otrzymał doktorat na Uniwersytecie w Peszcie w 1822 roku. Rozpoczął karierę nauczycielską w Gimnazjum w Győr w 1825 roku i kontynuował ją na Wydziale Fizyki Liceum w Győr w następnym roku. Od 1831 do końca 1839 roku był profesorem Królewskiej Akademii w Bratysławie, a od 1840 do 1878 roku na Uniwersytecie Peszteńskim. Ze względu na swoją patriotyczną postawę, został zatwierdzony na to stanowisko dopiero z trudem po klęsce wojny o niepodległość. W latach 1863–1864 był rektorem uniwersytetu. Przeszedł na emeryturę w 1878 roku po 53 latach pracy dydaktycznej. Jego katedrę objął młody Loránd Eötvös. W początkowej fazie swojej pracy zajmował się chemią, elektrochemią i elektrycznością, a później, oprócz elektryczności, zajmował się głównie eksperymentami optycznymi. W 1826 roku skonstruował maszynę do produkcji wody sodowej, na bazie której powstała pierwsza domowa wytwórnia wody sodowej. W latach 1827–1828, aby zilustrować elektromagnetyczne oddziaływanie elektryczności, opracował napędzany komutatorem „wir elektryczny”, który wykonywał ciągły, jednokierunkowy ruch obrotowy. Był to pierwszy silnik elektryczny działający wyłącznie w oparciu o zjawiska elektromagnetyczne. Swoim wynalazkiem wyprzedził o sześć lat powstanie pierwszego praktycznego silnika elektrycznego (M. H. Jacobi, 1834). Udoskonalając swoje urządzenie, udowodnił, że silnik elektryczny może być również przystosowany do napędzania pojazdów, a w 1855 roku skonstruował model samochodu elektrycznego. Jednocześnie osiągnął znaczące wyniki w dziedzinie ulepszania ogniw i akumulatorów elektrycznych (lata 40–50 XIX wieku), a w Peszcie powstała fabryka produkująca te akumulatory. Jego baterie były znane i poszukiwane, wysyłano je do Paryża, a nawet do Konstantynopola. W latach 50. XIX wieku skonstruował optyczną maszynę rozdzielającą siatkę o niespotykanej jak na tamte czasy precyzji, przeznaczoną do eksperymentów fotonicznych. Aby to zasilić, w drugiej połowie lat 50. XIX wieku opracował swój „unipolarny rozrusznik piorunowy”, pierwszą maszynę unipolarną, podczas eksperymentów, które przeprowadził, w związku z którymi odkrył zasadę dynamoelektryczną. W instrukcji do maszyny, zinwentaryzowanej w 1861 roku, sformułował zasadę dynamoelektryczną sześć lat przed Wernerem Siemensem (1816–1892) i Ch. Wheatstone'em (1802–1875). (Jego maszyna ma również pionierskie znaczenie jako maszyna unipolarna, ponieważ problem generatora unipolarnego stosowanego w praktyce został rozwiązany dopiero w 1905 roku przez Jakoba Noegerratha.) Jego trzecim najważniejszym wynalazkiem elektrotechnicznym jest kondensator elektryczny dużej pojemności: „rurowy napinacz piorunowy”, prekursor generatorów impulsowych stosowanych w pierwszej fazie badań nad technologią jądrową. Jego wynalazek został nagrodzony „Medalem Postępu” na Wystawie Światowej w Wiedniu w 1873 roku, z rekomendacji Wernera Siemensa. Jego eksperymenty z interferencją światła, związane z wykładami uniwersyteckimi (lata 60. XIX wieku), miały również pionierskie znaczenie. Brał udział w redagowaniu pierwszego niemiecko-węgierskiego słownika naukowego, zawierającego około 20 000 wymyślonych słów… (Pest, 1858). Znaczna część naszego słownictwa fizycznego, chemicznego i matematycznego pochodzi od niego lub została przez niego rozpowszechniona. Jego praca „Natura ciał ciężkich” (Pest, 1850), pierwszy węgierskojęzyczny podręcznik uniwersytecki opublikowany w okresie dyktatury, otrzymała Nagrodę Główną Węgierskiej Akademii Nauk. Znaczenie jego pracy zostało docenione i docenione przez Loránda Eötvösa ze względu na jej zasługi, a jego pierwszeństwo jako wynalazcy zostało później znane i zaakceptowane nie tylko w węgierskiej, ale także w międzynarodowej literaturze naukowej, głównie dzięki niemu. W porównaniu z jego rozległą działalnością eksperymentalną, pisał bardzo niewiele – zaledwie 40 jego publikacji ukazało się w „Proceedings of the Hungarian Doctors and Naturalists' Traveling Congresses”, a w mniejszym stopniu w publikacjach Węgierskiej Akademii Nauk i Królewskiego Węgierskiego Towarzystwa Nauk Przyrodniczych, a także w formie notatek pisanych dla jego studentów. W zagranicznej prasie handlowej opisał tylko jeden ze swoich ważniejszych wynalazków – „odgromnik rurowy”. Węgierska Akademia Nauk wybrała go członkiem zwyczajnym w 1858 roku, a członkiem honorowym w 1873 roku. Jego imię noszą szkoła zawodowa w Érsekújvár, szkoła inżynierii mechanicznej w Győr i Csepel na Węgrzech oraz gimnazjum, a ulice i place w wielu miastach noszą jego imię. Niektóre z jego książek przetrwały jedynie w rękopisie (np. „Nauka o nieważkości”. Część pierwsza: Fizyka). ; ; Jego główne prace: ; Kompendium Hydrostaticae et Hydrodynamicae, 1847; (w języku węgierskim: Dodatki do nauki o wodzie, 1850), ; Elementy fizyki (I. Fizyka ciał ciężkich), 1850,; Termodynamika (notatki uniwersyteckie), 1851,; Fizyka (notatki uniwersyteckie), 1851,; Über Ketten aus Röhren bestehender Elektrizitätsrecipienten (Repertorium für Experimentalphysik…), 1882.